Kryzys psychologiczny może przydarzyć się każdemu z nas. Czasem pojawia się po nagłym wydarzeniu, czasem towarzyszy ważnej zmianie, a czasem wyrasta z pytań, na które przez długi czas nie potrafimy znaleźć odpowiedzi. To, co dla jednej osoby będzie trudnym, ale możliwym do przejścia doświadczeniem, dla innej może stać się sytuacją przekraczającą jej dotychczasowe możliwości radzenia sobie. Nie zawsze też kryzys jest widoczny z zewnątrz – czasem pod pozornie zwyczajnym funkcjonowaniem kryje się ogromne napięcie i wewnętrzna walka.

Czym jest kryzys?

Kryzys psychologiczny może pojawić się w życiu każdego człowieka. Dochodzi do niego wtedy, gdy napotykamy sytuację lub przeszkodę, z którą nie potrafimy poradzić sobie za pomocą znanych nam dotychczas sposobów. To, co wcześniej pomagało rozwiązywać problemy, przestaje wystarczać, a nowe sposoby radzenia sobie nie są jeszcze dostępne.

Kryzys życiowy może wówczas prowadzić do poczucia dezorganizacji, zagubienia i utraty kontroli nad własnym życiem. Towarzyszyć mu mogą lęk, szok, bezradność czy silne napięcie emocjonalne. Człowiek podejmuje próby poradzenia sobie z trudną sytuacją, jednak dotychczasowe działania nie przynoszą oczekiwanych rezultatów.

Można więc powiedzieć, że kryzys pojawia się wtedy, gdy wymagania sytuacji przekraczają dostępne w danym momencie zasoby i możliwości radzenia sobie z nią. To moment, w którym stare sposoby przestają działać, a nowe nie zostały jeszcze wypracowane.

Rodzaje kryzysów

Kryzys może mieć różne źródła i przybierać odmienne formy. Nie zawsze pojawia się w wyniku nagłego, dramatycznego wydarzenia. Czasami wiąże się z naturalnymi etapami życia, wewnętrznymi pytaniami lub sytuacjami, na które nie mamy wpływu.

Kryzysy rozwojowe

Kryzysy rozwojowe wiążą się z kolejnymi etapami życia człowieka i zmianami, które im towarzyszą. Mogą pojawić się w związku z wydarzeniami, które stanowią naturalną część rozwoju, ale wymagają przystosowania się do nowej sytuacji i odnalezienia w niej na nowo.

Takim doświadczeniem może być narodziny dziecka, ukończenie studiów, zmiana ścieżki zawodowej, szczególnie w późniejszym okresie życia, czy przejście na emeryturę. Choć tego rodzaju kryzysy są związane z normalnym przebiegiem życia, nie oznacza to, że dla każdego człowieka mają taki sam charakter i przebieg.

Każdy kryzys rozwojowy jest indywidualnym doświadczeniem, ponieważ każdy człowiek ma własną historię, potrzeby, zasoby i sposób przeżywania zmian. Dlatego również sposoby radzenia sobie z nim powinny uwzględniać osobistą sytuację i możliwości danej osoby.

Kryzysy sytuacyjne

Kryzysy sytuacyjne pojawiają się w następstwie nieoczekiwanych i trudnych wydarzeń, których człowiek często nie jest w stanie przewidzieć ani kontrolować. Mogą one gwałtownie zmienić dotychczasowe życie, naruszając poczucie bezpieczeństwa i utrudniając odnalezienie się w nowej rzeczywistości.

Do sytuacji, które mogą prowadzić do tego rodzaju kryzysu, należą między innymi wypadek samochodowy, doświadczenie przemocy seksualnej, porwanie, nagła choroba, utrata pracy czy śmierć bliskiej osoby.

Kryzys sytuacyjny charakteryzuje się przede wszystkim nagłością i nieprzewidywalnością zdarzenia, a także jego wpływem na funkcjonowanie człowieka. Siła wstrząsu i zakres doświadczonych konsekwencji mogą sprawić, że dotychczasowe sposoby radzenia sobie okazują się niewystarczające. W takiej sytuacji potrzebne może być wsparcie bliskich lub profesjonalna pomoc psychologiczna.

Kryzysy egzystencjalne

Kryzysy egzystencjalne dotyczą fundamentalnych pytań o życie, jego sens i własne miejsce w świecie. Mogą wiązać się z refleksją nad wolnością, odpowiedzialnością, niezależnością, podejmowanymi decyzjami oraz kierunkiem, w którym zmierzamy.

Czasami pojawiają się w momentach, gdy człowiek zaczyna podsumowywać dotychczasowe życie i konfrontować swoje wyobrażenia z tym, co rzeczywiście udało mu się osiągnąć. Może wówczas dostrzegać niezrealizowane plany, utracone możliwości lub decyzje, których nie da się już zmienić. Takie doświadczenia mogą prowadzić do poczucia rozczarowania, żalu, zagubienia czy utraty sensu.

Kryzys egzystencjalny nie musi jednak dotyczyć wyłącznie określonego wieku. Może pojawić się w różnych momentach życia, kiedy dotychczasowe przekonania i wartości przestają odpowiadać aktualnym doświadczeniom człowieka. Towarzyszące mu pytania, choć bywają trudne i bolesne, mogą stać się początkiem głębszego poznawania siebie i poszukiwania nowego kierunku.

Kryzysy środowiskowe

Kryzysy środowiskowe dotyczą sytuacji, w których pojedyncze osoby lub całe społeczności zostają dotknięte skutkami katastrof i zdarzeń o szerokim zasięgu. Ich źródłem mogą być zarówno zjawiska naturalne, jak i wydarzenia związane z działalnością człowieka.

Do takich sytuacji należą między innymi huragany, powodzie, trzęsienia ziemi, erupcje wulkanów, susze, głód i pożary lasów. Kryzysy środowiskowe mogą również wynikać z epidemii, wycieków substancji niebezpiecznych, wojen, czystek etnicznych czy poważnych kryzysów gospodarczych.

Osoby doświadczające takich zdarzeń często nie mają wpływu na ich pojawienie się ani na wszystkie związane z nimi konsekwencje. Utrata domu, poczucia bezpieczeństwa, stabilności finansowej lub bliskich relacji może znacząco wpłynąć na ich funkcjonowanie psychiczne i emocjonalne.

Kryzysy środowiskowe często wykraczają poza indywidualne doświadczenie jednej osoby, ponieważ dotykają większych grup i całych społeczności. W takich okolicznościach szczególnego znaczenia nabierają wzajemna pomoc, wsparcie społeczne oraz dostęp do odpowiedniej pomocy specjalistycznej.

Emocje, które pojawiają się w kryzysie

Kryzysowi bardzo często towarzyszy duża intensywność emocji. Mogą pojawić się złość, smutek, lęk, rozpacz, poczucie winy, wstyd, bezradność, bezsilność czy poczucie utraty kontroli nad własnym życiem. Czasem emocji jest tak wiele i są ze sobą tak mocno splątane, że trudno je nazwać. Człowiek może jednocześnie odczuwać złość i smutek, lęk i poczucie winy, a przy tym mieć wrażenie, że nie potrafi zrozumieć, co właściwie się z nim dzieje.

Pojawia się również poczucie braku sprawczości i wpływu na własne życie. Dotychczasowe sposoby działania mogą przestać przynosić oczekiwane rezultaty, a napięcie i bezradność mogą zawężać perspektywę. W takich momentach człowiek może mieć poczucie, że znalazł się w sytuacji bez wyjścia, „na krawędzi”, a konieczność podjęcia ważnych decyzji staje się dodatkowym źródłem napięcia.

Kryzys może wpływać nie tylko na emocje, ale również na sposób myślenia, ciało i zachowanie. W myśleniu może pojawić się chaos, trudność w podejmowaniu nawet prostych decyzji, katastroficzne przewidywania, poczucie beznadziei czy uporczywe powracanie do tego, co się wydarzyło. Człowiek może wielokrotnie analizować sytuację, szukać jednego błędu, który – w jego przekonaniu – wszystko spowodował, albo bez końca próbować przewidzieć, co wydarzy się dalej.

Silne napięcie znajduje również odzwierciedlenie w ciele. Mogą pojawić się trudności ze snem, zmęczenie, napięcie mięśni, kołatanie serca, zmiana apetytu, dolegliwości jelitowe, drżenie czy potliwość. Reakcje fizyczne są częścią przeżywania silnego stresu, choć nowe lub nietypowe objawy zawsze mogą wymagać konsultacji medycznej.

Zmieniać może się również zachowanie. Jedna osoba zacznie wycofywać się z kontaktów z innymi, zaniedbywać codzienne obowiązki czy podstawowe potrzeby. Ktoś inny przeciwnie – stanie się nadmiernie aktywny, będzie podejmował impulsywne decyzje, wdawał się w konflikty lub szukał szybkiego sposobu na zmniejszenie napięcia.

Nie wszystko, co odsuwamy, znika

W sytuacji kryzysowej naturalną potrzebą może być jak najszybsze pozbycie się trudnych emocji. Człowiek jest zmęczony ciągłym napięciem i chce wreszcie poczuć ulgę. Czasem próbuje więc nie myśleć o tym, co się wydarzyło, odsunąć od siebie emocje albo przekonać siebie, że problem został rozwiązany.

Takie odsunięcie doświadczenia może na pewien czas przynieść ulgę. Pierwotne wydarzenie kryzysowe może zostać wyparte ze świadomości, a człowiek może zacząć wierzyć, że poradził sobie z problemem. Nie oznacza to jednak, że trudne doświadczenie zostało rzeczywiście rozwiązane. Nowe czynniki stresujące mogą ponownie uruchomić wcześniejsze napięcie i doprowadzić do kolejnego kryzysu.

To, czego nie przeżyliśmy i nie przetworzyliśmy, nie zawsze po prostu znika. Może pozostawać w tle i powracać w momentach, w których jesteśmy na to najmniej gotowi. Wtedy emocjonalna reakcja może wydawać się nieproporcjonalna do sytuacji, która ją wywołała, ponieważ dotyczy nie tylko tego, co dzieje się „tu i teraz”, ale również wcześniejszego, niezaopiekowanego doświadczenia.

Dlatego tak ważna jest możliwość rozpoznawania, nazywania i wyrażania emocji. Człowiek posiada naturalną zdolność do przetwarzania emocjonalnych doświadczeń, jednak w czasie kryzysu ogromne napięcie może utrudniać korzystanie z tej zdolności. Potrzebny jest wtedy czas, bezpieczeństwo i możliwość przyjrzenia się temu, co naprawdę się dzieje.

Nie chodzi o to, aby każdą emocję natychmiast rozumieć ani aby za wszelką cenę się jej pozbywać. Trudne emocje są częścią doświadczenia człowieka. Ich zauważenie, nazwanie i stopniowe przeżywanie może pozwolić lepiej zrozumieć własną sytuację, potrzeby i to, z czym obecnie trudno sobie poradzić.

Człowiek ma własne zasoby

Warto pamiętać, że nie każda trudna sytuacja oznacza konieczność skorzystania z pomocy specjalisty. Człowiek posiada naturalną zdolność do radzenia sobie z wieloma doświadczeniami, nawet jeśli w danym momencie wydają się one bardzo trudne. Wiele kryzysów jesteśmy w stanie przejść, korzystając z własnych zasobów, doświadczeń i sposobów radzenia sobie, które z czasem pozwalają odzyskać równowagę.

Duże znaczenie ma tutaj samoświadomość – możliwość zauważenia własnych emocji, potrzeb i granic, a także rozpoznania tego, co w danej sytuacji nam służy, a co dodatkowo zwiększa napięcie. Pomocne może być również poszukiwanie nowych sposobów radzenia sobie, kiedy te dotychczasowe przestają wystarczać.

Nie musimy jednak radzić sobie ze wszystkim samotnie. Jednym z ważnych zasobów człowieka jest wsparcie innych osób. Może pochodzić od rodziny, przyjaciół, partnera, bliskiej osoby czy innych ludzi, z którymi możemy podzielić się tym, czego doświadczamy. Sama możliwość opowiedzenia o swojej sytuacji, nazwania emocji i poczucia, że ktoś jest obok, może mieć znaczenie w przechodzeniu przez trudny czas.

Wsparcie bliskich nie zawsze oznacza znajdowanie rozwiązania czy udzielanie rad. Czasami najważniejsze jest po prostu to, że nie zostajemy sami z tym, co przeżywamy.

Kiedy warto sięgnąć po pomoc specjalisty?

Zdarza się jednak, że własne zasoby i wsparcie bliskich nie są wystarczające. Napięcie utrzymuje się, trudne emocje stają się coraz bardziej przytłaczające, a dotychczasowe sposoby radzenia sobie nie przynoszą poprawy. W takiej sytuacji pomoc psychologiczna może stać się ważnym elementem powrotu do równowagi.

Sięgnięcie po pomoc specjalisty nie jest powodem do wstydu. Nie oznacza również, że człowiek sobie nie radzi. Może być przeciwnie – może być wyrazem samoświadomości, troski o siebie i zauważenia momentu, w którym potrzebujemy dodatkowego wsparcia.

Czasami potrzebujemy kogoś, kto pomoże nam uporządkować to, co jest splątane, nazwać emocje, spojrzeć na sytuację z innej perspektywy i wspólnie poszukać sposobów poradzenia sobie z tym, co obecnie przekracza nasze możliwości.

Proszenie o pomoc jest również jednym ze sposobów dbania o siebie. Tak jak w przypadku innych trudności nie zawsze musimy czekać, aż problem stanie się bardzo poważny. Możemy sięgnąć po wsparcie wtedy, gdy czujemy, że sami zaczynamy tracić równowagę, sprawczość lub poczucie wpływu na własne życie.

Kryzys jako moment zmiany

Kryzys jest doświadczeniem trudnym, ale nie musi być końcem. Może stać się momentem, w którym dotychczasowy sposób funkcjonowania przestaje wystarczać i pojawia się potrzeba poszukiwania nowej drogi.

Po przejściu ostrego stanu kryzysu możliwe jest odzyskanie wcześniejszego poziomu funkcjonowania. Zdarza się jednak również, że nierozwiązane problemy i konflikty pozostają źródłem kolejnych napięć, a człowiek wychodzi z kryzysu z obniżonym poczuciem sprawstwa, kontroli i wiary w siebie.

Możliwa jest także inna droga. Rozwiązanie sytuacji kryzysowej dzięki własnym zasobom, sile, wsparciu bliskich lub pomocy specjalistycznej może otworzyć przestrzeń do rozwoju i wewnętrznej zmiany. Doświadczenie kryzysu może wiązać się ze wzmocnieniem psychicznym, większym poczuciem własnej wartości, zmianą sposobu patrzenia na własne życie, większą odpornością psychiczną czy poprawą relacji z innymi.

Dlatego kryzys można postrzegać nie tylko jako doświadczenie cierpienia, ale również jako moment, w którym dotychczasowy sposób funkcjonowania przestaje wystarczać i pojawia się potrzeba poszukiwania nowej drogi.

A czasem ta droga prowadzi właśnie – krok po kroku – w stronę siebie.

 

Jeśli przeżywasz kryzys psychiczny lub emocjonalny i potrzebujesz rozmowy, możesz skorzystać z bezpłatnych telefonów pomocowych:

• 800 70 22 22 – Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, 7 dni w tygodniu.
• 116 123 – telefon wsparcia emocjonalnego dla dorosłych w kryzysie, bezpłatny i całodobowy; dostępne jest również wsparcie online poprzez platformę 116sos.pl.
• 116 111 – Telefon Zaufania dla dzieci i młodzieży, bezpłatny i czynny całodobowo.
• 800 12 12 12 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka, całodobowo.
• 800 199 990 – Ogólnopolski Telefon Zaufania Uzależnienia; pomoc dotycząca problemów związanych z uzależnieniami oraz wsparcie dla osób bliskich, codziennie 16:00–21:00.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia dzwoń pod 112 lub 999 albo zgłoś się bezpośrednio do najbliższego SOR-u lub izby przyjęć szpitala z oddziałem psychiatrycznym.

Bibliografia:

Krawczyński K., (2010). Człowiek w kryzysie− przegląd zagadnień w perspektywie współczesności. Dylematy zarządzania. Człowiek–organizacja–otoczenie, 55.

Jankowska M. (2020). Zarządzanie emocjami. Krok w stronę zdrowia psychicznego. Ośrodek Rozwoju Edukacji. Warszawa.

Kubacka-Jasiecka, D. (2016). Kryzys emocjonalny i trauma szansą na rozwój i potęgowanie zdrowia. Wątpliwości i pytania. Rocznik Filozoficzny Ignatianum, 22(1), 51-89.

James R. K., Gililand B.E., (2008). Strategie interwencji kryzysowej, PARPA Media Wydawnictwo Edukacyjne. Warszawa.

Klęk, P. W. Kryzys psychiczny–objawy, pomoc i powrót do równowagi.